Wilayah Perbatasan Kalimantan Barat: Sumber Sejarah dan Permasalahannya

Djoko Marihandono

Abstract


The research deals with the region in the two-area Kalimantan/Borneo border with Malaysia; in the east, Nunukan, and in the west, Entikong. The border problem rises when a geopolitical interest of Indonesia and Malaysia overwhelms the traditional ways of farming and trade that have existed even before the British and Dutch colonial governments executed their administrative systems by dividing them into security and prosperity belts, despite the existing active roles of local authorities to manage their resources. Now, the heritage of the rich natural resources and the mobile population, becomes a major issue of dispute. The available resources, such as fish, coal and gold; crops, such as chocolate, nutmeg and rubber; prospective reservation areas for tourism, such as the Indonesian national parks in Danau Sentarum, Gunung Niut, and Betung Karihun, become a vulnerable target for exploitation. These crucial zones have been a part of an intricate interwoven eco-region. The paper uses the colonial British and Dutch archieves and other literature to describe the historic conflict of interest for exploitation and extraction of the resources, and the post-independent sources which talked about the endless Malaysian intrusions faced by the Indonesian government.


Keywords


Border limits; traditional farming and trade; colonial archieves; geopolitics



DOI: http://dx.doi.org/10.17510/paradigma.v1i2.10

Full Text:

PDF

References


Arsip Khazanah Arsip Nasional Republik Indonesia

Staatsblad van Nederlandsch Indie over het jaar 1824 no. 19.

Staatsblad van Nederlandsch Indie over het jaar 1825 nomor 19.

Staatsblad van Nederlandsch Indie over het jaar 1849, nomor 40.

Staatsblad van Nederlandsch Indië over het jaar 1872 no. 95.

Staatsblad van Nederlandsch Indie over het jaar 1883 nommer 59.

Staatsblad van Nederlandsch Indie over het jaar 1892 no. 211.

Staatsblad van Nederlandsch Indië over het jaar 1916 no. 145.

Staatsblad van Nederlandsch Indie over het jaar 1930 no. 375.

Memorie van Overgave Kontroleur E. Werkman, Onderafdeeling Semitau, Sintang, Maart 1930, halaman 33, reel nomor 28, bundel MvO serie 1e.

Militaire Memorie van Patrollie gebied van het detachment in Bandjermasin, reel nomor 28, bundel MvO serie 1e.

Baud. Corpus Diplomaticum Neerlando Indicum. kontrak Sultan Kutai pada tanggal 11 Oktober 1844.

Besluit van Gouverneur Generaal van Nederlandsch Indië 27 Januari 1916 no. 28.

Contract dd. 18 Augustus 1879 met opgave van de in het Rijk bestaande belastingen en omschrijving van het grondgebied Pontianak”, dalam Indische Gids, tahun 1882.

Politiek verslag van Oost en Zuid Borneo over het jaar 1934-1940, reel nomor 8-9, bundel MvO serie 4e.

Undang-Undang nomor 25 tahun 1956.

Undang-Undang Darurat nomor 10 tahun 1957.

Undang-Undang nomor 27 tahun 1959 Peraturan Pemerintah tahun 1996 nomor 39 Laporan Pemda Provinsi Kalimantan Barat yang berjudul Rencana Pembangunan dan Pengembangan Kawasan Perbatasan Kalimantan Barat, disampaikan oleh ketua Bappeda pada diskusi terbatas Pengembangan Kawasan Perbatasan Kalimantan, di Jakarta, 24 September 2001. Pontianak:Pemda Provinsi Kalimantan Barat.

Ensiklopedi

Paulus, J. Encyclopaedie van Nederlandsch Indie, eerste deel‘s. Gravenhage: Martinus. Nijhoff. 1918.

Koran

Kedaulatan Rakyat, 17 Desember 2008.

Pontianak Pos, 28 Januari 2008.

Media Indonesia, 2 Desember 2008

Media Indonesia, 3 Desember 2008

Media Indonesia, 26 Februari 2009

Kompas, 9 April 2008

Kompas, 23 Januari 2009

Kompas, 23 Januari 2009

Kompas, 7 Februari 2009

Kompas, 13 Februari 2009

Kompas, 14 Februari 2009

Buku dan Majalah

Anonim. ”Verslag van de Residentie Borneo’s Westkust, 1827-1829, van den toenmaligen. 1871.

Anonim. “Borneo voor Engeland?”, dalam Indische Gids, jilid I. 1881.

Anonim. “De grenzen van ons gebied op Borneo”, dalam Indische Gids, Jilid I. 1882.

Anonim. ”Het grens tusschen het gebied van Nederland en dat van de North Borneo Company” dalam Indische Gids, jilid II. 1888.

Anonim. “De Borneo kwestie (grensregeling) in de Staten Generaal”, dalam Indische Gids, Jilid I. 1882.

Anonim. ”Contract dd. 4 Maart 1882 met voorlopige opgave der grenzen van het landschap Sanggouw en opgave van de daar bestaande belastingen”, dalam Tijdschrift voor Nederlandsch Indie, jilid I. 1884.

Anonim. “Is Nederland te zwak om Indie te besturen?”, dalam Indische Gids, Jilid I. 1889.

Anonim. “Het Borneo Traktaat” dalam Tijdschrift voor Nederlandsch Indie, jilid II. 1891.

Anonim. ”De grensregeling in Noord Borneo”, dalam Tijdschrift voor Nederlandsch Indie, Jilid II. 1891.

Boer, P.A.C, P.C. Benjamins and M.T.A. Scherp, De luchtstrijd om Indie; Operaties van de Militaire Luchtbvaart KNIL in de periode december 1941 tot februari 1942.Houten: Van Holkema en Warendorf. 1990.

Clemens, A.H.P. dan J.Th. Lindblad. Het belang van de buitengewesten. Economische expansie en koloniale staatsvorming in de Buitengewesten van Nederlands Indië 1870-1942. Amsterdam: NEHA. 1989.

Christie, Clive. Ideology and Revolution in Southeast Asia 1900-980. Cornwall: Curzon. 2001.

Cross, J.P. A face like a chicken backside: an unconventional soldier in Malaya and Borneo 1948-1971. London: Greenhill Books. 1996.

Damste,H.T. “Atjeh Historie” dalam Koloniaal Tijdschrift. 1916.

Dobby, E.H.G. Southeast Asia. London: University of London Press. 1964.

Drooglever, J. Officiele Bescheiden betreffende de Nederlands-Indonesische betrekkingen 1945-1950, twintigste deel .‘s Gravenhage: Martinus Nijhoff. 1991.

Hamid, Sri Handoyo Mukti, Tien Widianto. Kawasan Perbatasan Kalimantan: Permasalahan dan Konsep Pengembangan. Jakarta: Badan Pengkajian dan Penerapan Teknologi. 2004.

Harrison, Brian. South-East Asia a Short History. London: McMillan & Co. 1954.

Jones, Barbara Wittingham. ”The Malino conference and after” dalam Asiatic Review, jilid 42. 1946.

Kielstra, EB. “Bijdragen tot de geschiedenis van Borneo’s Westkust Afdeeling” dalam Indische Gids, Jilid I. 1850.

Kielstra, E.B. “De opstand der Chineezen in Serawak (1857)” dalam Tijdspiegel, tahun jilid II. 1889.

Kielstra, E.B. “De ondergang van het Bandjermassinsche Rijk” dalam Indische Gids, Jilid I. 1890.

Kielstra, E.B. De Vestiging van het Nederlandsche Gezag in den Indischen Archipel. Haarlem: De Erven F. Bohn. 1920.

Knaap, Gerrit dan Heather Sutherland. Monsoon Traders: Ship, Skippers and Commodities in Eighteenth Century Makassar. Leiden: KITLV Press. 2004.

Lancker, A.F. “Herinneringen aan Borneo”, dalam Mars et Historia, jilid 14. 1980.

Mallinckrodt, J. Adatrecht van Borneo, deel 1. Leiden: M. Dubbeldeman. 1928.

Norie,J.W. Naval Gazetteer, Biographer and Chronologists. London: JW Noorie & co. 1827.

Nurcahyani, Lisyawati, dan Salmon Batualo. Identitas Suku di Perbatasan: Studi Kasus di Dusun Aruk, Desa Sebunga, Kecamatan Sajingan Besar, Kabupaten Sambas. Kalimantan Barat: Balai Kajian Sejarah dan Nilai Tradisional Pontianak. 2007.

Nurcahyani, Lisyawati, dan Salmon Batualo. Perdagangan Lintas Batas dan Dampaknya Bagi Masyarakat: Tinjauan Sejarah dan Budaya di Kecamatan Entikong, Kab. Sanggau. Pontianak: Balai Kajian Sejarah dan Nilai Tradisional. 2008.

Peattie, Mark, R. Ishiwara Kanji and Japan’s Confrontation with the West.Pincenton: Princenton University Press. 1973.

Pelras, Christian. The Bugis. Oxford: Blackwell. 1966.

Pluvier, Jan. Southeast Asia From Collonialism to Independence.Kuala Lumpur: Oxford University Press. 1974.

Reid, Anthony. The Contest for North Sumatra: Acheh, the Netherlands and Britain 1858-1898. Kuala Lumpur: University of Malaya Press. 1969.

Resident J.D. van den Dungen Gronovius”, dalam Tijdschrift voor Nederlandsch Indie, jilid I.

Robide van der Aa, PJBC. “De aanspraken van Solok op Noord-Oost Borneo” dalam Indische Gids, tahun 1882, jilid I. 1882.

Saham, Junid. British Industrial Investment in Malaysia 1963-1971. Kuala Lumpur: Oxford University Press. 1980.

Senn van Basel, W.H. “De Chineezen op Borneo’s Westkust” dalam Tijdschrift voor Nederlandsch Indie, tahun 1875, jilid I. 1875.

Serafin, R.P. Dany Sanusi OSC. “Entikong: Perbatasan Rawan Perdagangan Manusia”, dimuat dalam www.misifica.net. tanggal 11 Agustus 2008. 2008.

Shafie, Mohamad Tan Sri Gazali. Ghazali Shafie’s Memoir on the Formation of Malaysia. Bangi: Penerbit Universiti Kebangsaan Malaysia. 1998.

Son van Bassel, W.M. “De Chineezen op Borneo’s Westkust”, dalam Tijdschrift voor Nederlandsch Indie, jilid 1. 1875.

Stapel, F.W. Geschiedenis van Nederlandsch Indie, deel V. Amsterdam: N.V. Uit geversmaatschappij Joost van den Vondel. 1940.

Sumardi, Ade, Ini Chandra Sasih. Identitas Suku di Perbatasan. Studi Kasus di Desa Jasa Kecamatan Ketungau, Kabupaten Sintang. Kalimantan barat: Balai Kajian Sejarah dan Nilai Tradisional Pontianak. 2007.

Tim Peneliti. Perubahan Sosial Masyarakat Perbatasan: Studi Kasus di Wilayah Kalimantan Barat. Laporan Penelitian. Pontianak: Fakultas Ilmu-Ilmu Sosial Universitas Tanjung Pura. 1993.

Wijnen,R. “Protes van Gijsberts”, dalam Indische Tijdschrift, Edisi 22 September 1891, nomor 104. 1891.

Wulandari, Triana, dkk. Sejarah Wilayah Perbatasan Batam-Singapura 1824—2009. Satu Selat Dua Nahkoda. Jakarta: Gramata Publishing. 2009.

Wulandari, Triana, dkk. Sejarah Wilayah Perbatasan Entikong-Malaysia 1845—2009. Satu Ruang Dua Tuan. Jakarta: Gramata Publishing. 2009.

Velden, D. Van. De Japanse interneringskampen voor burgers gedurende de tweede Wereldoorlog.Franeker: Uitgeverij Wever BV. 1974.

Veth, P. J. “Fragmenten van eene reis op de Westkust van Borneo in 1830” dalam Tijdschrift voor Nederlandsch Indie, Jilid II. 1867.


Refbacks

  • There are currently no refbacks.


Copyright (c) 2016 Paradigma, Jurnal Kajian Budaya


    

Lisensi Creative Commons
Ciptaan disebarluaskan di bawah Lisensi Creative Commons Atribusi-BerbagiSerupa 4.0 Internasional

                                      

Free counters!View My Stats